را به مرتبه خدايى برسانند ، بلكه بر خود لازم مىديدند كه به نوعى استثناء در كار آفريدگار قائل شوند . و منطق از همان آغاز اين قيد را در شكل قضيه‌اى بيان كرده : « هر موجودى مخلوق خداست . » ، با علم به اين‌كه خود خداوند نيز موجود است و ممكن نيست كه آفريدهء خود باشد ، بنابراين چرا منطق تجربه نيز قيد ديگرى را پديد نياورده باشد ؛ به استثناى اعمال انسانى ؟ . . . و چون ما به اين دو نوع نظريّه تا حدّ مرحله نهايى پرداختيم - برعكس آنچه محسوس است - به اينجا رسيديم كه يا اراده انسانى و به همراه آن واقعيّت وظيفه را لغو شماريم و يا اين‌كه به نوعى فعل ارادهء الهى را تا حدّ زيادى محدود سازيم . بعدها مدارس اهل سنّت تصميم گرفتند به لطف مبدأ اشتراكى كه همگى قبول دارند ، بين اين دو مفهوم مخالف را آشتى دهند ، به اين ترتيب كه نه تنها ارادهء انسانى و نه تنها ارادهء الهى ، هريك از آنها ممكن نيست كه در اعمال انسانى با صفت ارادى ، ملاك واقع شود ، بلكه هر دو اراده هم‌زمان عمل مىكنند و در نتيجه‌بخش بودن اعمال ما مشتركند ، ولى به صورت‌هاى مختلف ؛ بنابراين فعل خدا فعل آفريدگار است ، درحالىكه انسان با وجود مسخّر بودن و درهم فشردن قوا ، كارى - بيش از آنكه فعل الهى را ابراز كند تا عمل را به‌طور كامل دريافت نمايد - انجام نمىدهد . البتّه چنان‌كه مشاهده مىكنيم ، مناقشه در نظريّه‌هايى كه تمام نظرات ديگر را مردود مىشمارد ، بر محور اعمال ظاهرى مىگردد . البتّه سؤال اين بود كه بدانيم آفرينندهء حركات خارجى ما كه حركات ارادى ناميده مىشوند ، چه كسى است ؟ . . . - « البتّه كه ماييم » ، چنان‌كه برخى بر آن پا مىفشارند ، بدون دخالت خدا ( نظريّهء تفويض ! - م ) - « البتّه كه خداست » ، همان‌طورى كه گروه ديگر معتقدند ، بدون مشاركت ما ( نظر جبريّه - م ) و مكتب سومى نيز وجود دارد كه معتقد است به هر دو طرف سلسله تمسّك جسته ، مىگويد : « خالق حركات خارجى ما خداست ، به‌علاوهء دخالت ارادهء ما » ، جز اين‌كه قائلين اين حكم تأمّل نكرده‌اند تا جنبهء واقعى مسئله را مشخّص كنند و آن را در اصطلاحات مناسبى قرار دهند . ملاحظه كرده‌اند كه سروكار با اراده پديده‌اى است كه توضيح مىطلبد ، از اين‌رو فورى از يكديگر پرسيده‌اند : چه كسى ارادهء ما را جهت مىدهد و آن را تدبير مىنمايد ؟ . . . و براى اين‌كه به اين سؤال با همين تصوير پاسخ دهند ، خود به دو گروه تقسيم شده‌اند :